Van schetsontwerp naar definitief ontwerp: wat gebeurt er in elke fase?

VO, DO en technisch ontwerp helder uitgelegd: wat je opdrachtgever per fase krijgt en waar het budget heen gaat.

Als opdrachtgever hoor je van je architect termen als VO, DO en technisch ontwerp voorbijkomen, maar wat er in elke fase precies gebeurt blijft vaak vaag. Toch bepaalt juist die fasering waar het budget heen gaat en op welk moment iemand nog kan bijsturen zonder dat het duizenden euro's kost. Wie de logica achter de fasen snapt, neemt betere beslissingen en loopt straks bij de aannemer niet tegen verrassingen aan.

In dit artikel loop je mee door de gangbare ontwerpfasen zoals ze in Nederland gehanteerd worden, van de eerste schets tot de bestektekening waarmee gebouwd wordt. Per fase lees je wat je oplevert, welke keuzes er spelen en waarom een fase soms duurder voelt dan hij eigenlijk is. Handig om te delen met een opdrachtgever die zich afvraagt waarom het ontwerp niet in een middag klaar is.

Het programma van eisen: de basis onder alles

Voordat er ook maar een lijn getekend wordt, leg je samen met de opdrachtgever het programma van eisen vast. Hoeveel vierkante meter, welke ruimtes, welk budget, wonen op de begane grond of niet, en de harde randvoorwaarden van de kavel. Dat laatste haal je uit het bestemmingsplan of het nieuwe omgevingsplan: het bouwvlak, de maximale goot- en nokhoogte, het bebouwingspercentage en de welstandsnota van de gemeente. Een tip die je aan opdrachtgevers kunt meegeven: verzamel vooraf het kadastrale kavelpaspoort, een recente meting en foto's van de bestaande situatie. Hoe scherper het PvE, hoe minder rondjes je later hoeft te draaien op iets wat allang duidelijk had kunnen zijn.

Voorontwerp (VO): vorm, indeling en massa

In het voorontwerp maak je de vertaalslag van wensen naar ruimte. Je werkt meestal op schaal 1 op 100: plattegronden per verdieping, een paar gevelaanzichten, een doorsnede en een situatietekening. Vaak hoort daar een massastudie bij en een bezonningsstudie, zodat de opdrachtgever ziet hoe het volume op de kavel valt en waar in juni de schaduw van de aanbouw ligt.

Dit is de goedkoopste fase om van gedachten te veranderen. Een raam verplaatsen of de trap omdraaien is nu een kwestie van schuiven met lijnen. Maak opdrachtgevers duidelijk dat ze hier moeten knopen doorhakken over indeling en oriëntatie, want elke wijziging die na het VO komt, tikt harder aan.

Definitief ontwerp (DO): de knopen doorhakken

Bij het definitief ontwerp zoom je in naar schaal 1 op 50 en leg je vast wat in het VO nog open stond. Materialen voor gevel en dak, het type kozijn en de kleur, de indeling van keuken en badkamer, waar de meterkast en de installaties komen. Je bepaalt het constructieprincipe samen met de constructeur en het installatieconcept: warmtepomp, vloerverwarming, ventilatie en waar de leidingschachten lopen. Ook de eerste BENG-uitgangspunten voor de energieprestatie horen hier thuis. Het DO is de tekening die opdrachtgevers echt kunnen lezen, en het is de basis waarmee je de omgevingsvergunning aanvraagt.

De omgevingsvergunning: van ontwerp naar toestemming

Met een goedgekeurd DO stel je de vergunningsset samen en dien je die in via het Omgevingsloket. De gemeente toetst aan het bouwbesluit, laat het plan langs de welstandscommissie gaan en controleert of het binnen het omgevingsplan past. Je levert een constructieberekening aan van de constructeur en een BENG-berekening voor de energieprestatie. Reken op ongeveer acht weken voor een reguliere procedure, mits alles compleet is. Vergeet daarbij niet dat onder de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen bij veel projecten ook een kwaliteitsborger in beeld komt. Leg opdrachtgevers uit dat wachten op de gemeente geen verloren tijd is: in die weken kun je het technisch ontwerp uitwerken.

Technisch ontwerp en bestek: waarmee de aannemer bouwt

Dit is de fase waarin het ontwerp bouwbaar wordt. Je tekent principedetails en aansluitdetails op schaal 1 op 5, zoals de aansluiting van de fundering op de begane grondvloer, de dakrand en de kozijnaansluitingen met isolatie en luchtdichting. Je maakt een materiaalstaat, kozijnstaten en een werkomschrijving of bestek. Op basis hiervan kan de aannemer een echte, vergelijkbare prijs geven in plaats van een natte-vingerinschatting.

Waarschuw opdrachtgevers dat een dun mapje tekeningen bijna altijd leidt tot meerwerk. Elk detail dat jij nu uitwerkt, is een detail waarover de aannemer straks geen aanname hoeft te doen. Hier zit vaak het verschil tussen een offerte die klopt en een eindafrekening die tegenvalt.

Waar het geld per fase naartoe gaat

Opdrachtgevers denken soms dat ze voor een paar tekeningen betalen, terwijl ze vooral voor denkwerk en aansprakelijkheid betalen. Grofweg verdeelt het ontwerptraject zich zo:

• Programma van eisen en voorontwerp: het meeste overleg, de meeste varianten en de grootste invloed op het eindresultaat.
• Definitief ontwerp: de keuzes vastleggen en afstemmen met constructeur en installateur.
• Vergunning: het complete dossier samenstellen, berekeningen laten maken en de aanvraag begeleiden.
• Technisch ontwerp en bestek: de detaillering waarmee de prijs en de bouwkwaliteit staan of vallen.

Als je dit vooraf uitlegt, snappen mensen waarom de rekening niet evenredig is met het aantal vellen papier.

Elke fase zichtbaar opgeleverd in je klantenportaal

Een groot deel van het gedoe met opdrachtgevers gaat niet over het ontwerp zelf, maar over de vraag waar het project staat en welke versie de laatste is. Daarom lever je bij Betergeregeld elke fase zichtbaar op in een klantenportaal. De opdrachtgever ziet in een oogopslag dat het VO is goedgekeurd, dat het DO klaarstaat om te bekijken en dat de vergunning is ingediend, met de bijbehorende tekeningen netjes per fase op een plek. Geen zoektocht meer in de mail naar de juiste PDF en geen discussie over welke plattegrond nu geldt. Je opdrachtgever kan opmerkingen achterlaten bij een fase en jij houdt het overzicht van wie waarop wacht. Dat scheelt jou telefoontjes en het geeft de klant het vertrouwen dat er gestaag wordt doorgewerkt, ook in de weken dat het bij de gemeente ligt.

Wil je zien hoe zo'n werkwijze er voor jouw bureau uit zou zien? Vraag vrijblijvend een gratis voorbeeld aan, vul je bedrijfsnaam in en bekijk meteen een voorbeeld van je eigen site met portaal en online kennismaking. Zonder verplichtingen, gewoon om te kijken of het bij je manier van werken past.